Een tevreden man

November 1942 is Pieter een tevreden man. De schulden die hij in Amsterdam en Volendam achterliet zijn inmiddels afgelost. Door de tijdsomstandigheden (het is immers oorlog) is de vraag groter dan het aanbod en dus de prijzen hoger waardoor grossier en winkelier een behoorlijke winstmarge kunnen aanhouden. Niet zo vreemd dus dat Pieters verzoek om 10 gulden te blijven aflossen dit keer niet meer wordt gehonoreerd; hij moet per 1 december de afgesproken 15 gulden per maand gaan aflossen.

Betere tijden

Rapport november 1942: 1942 wordt een beter jaar voor Pieter. In de zomer vertoeven er veel pensiongasten in Oisterwijk. Ook is er een sterkere bezetting van het vliegveld. Was de winst in 1941 ca. 2114 gulden, in 1942 steeg deze tot 4600 gulden per jaar. Ook de boekhouding wordt nu door een accountantskantoor bijgehouden, wat een grote vooruitgang is. Hij heeft geen liquiditeitsproblemen en in- en verkoop verlopen constant. Kortom, betere tijden breken aan.

Algemene beschouwing eind 1941

In de loop van 1941 betaalde Pieter volgens de overeenkomst zijn aflossingen inclusief de rente. Smit wil graag zijn oude schulden en hypotheek zo spoedig mogelijk liquideren en vraagt of hij door kan gaan met de 10 gulden aflossing per maand. De Rijksdienst heeft wel vertrouwen in Pieter en staat hem dus toe ook het komende jaar slechts 10 gulden per maand af te blijven lossen.

Niet zijn sterkste punt…

December 1941 wordt ook geconstateerd dat Pieter zijn boekhouding nog steeds bijhoudt in een schoolschriftje. Het bijhouden van een administratie is niet zijn sterkste punt... De aantekeningen van december 1940 zijn zoek, maar Pieter begint doodleuk op 1 januari 1941 weer te schrijven in het schoolschrift. Vervolgens houdt hij het schrift maar tot september bij en kan hij alleen losse aantekeningen laten zien voor de rest van het jaar.

Een stabiel jaar

Een jaar later, op 16 december 1941, wordt wederom een boekenonderzoek ingesteld. Sinds het vorige onderzoek betaalt Piet 10 gulden per maand af i.p.v. de, bij het aangaan van de lening, afgesproken 15 gulden. Het laatste jaar is er niet veel veranderd. Zijn vrouw en dochter staan nog in de winkel en Pieter en zijn twee zonen venten de vis met de bakfiets. Pieter bezoekt tweemaal per week vliegveld Gilze-Rijen en verkoopt verder veel vis aan Duitse bezettingstroepen. Kortom, het loopt eigenlijk allemaal op rolletjes.

Een frisschen indruk

Boekenonderzoek 3 december 1940: de vooruitzichten zijn goed voor het bedrijf van Pieter Smit. Ook als de visaanvoer wat minder wordt dan voorheen, zal hij aan zijn geldelijke verplichtingen tegenover de Rijksdienst kunnen voldoen. Smit en zijn gezin staan gunstig bekend en de winkel maakt een “frisschen” indruk. Nog beter zou de aanschaf van een auto zijn, maar Smit kan nu echter nog geen benzinevergunning krijgen.

Totaal geen vis

In november 1940 schrijft Pieter Smit in een kattebelletje dat de zaken slecht gaan:
‘Naar aanleiding van uw schrijven laat ik u weten als dat ik altijd Donderdag, Vrijdag en Zaterdag de heele dag thuis ben en nu de heele week daar er totaal geen vis is.’

Als ’t volk komt, wordt het beter

Er staat van de 1000 nog 805 gulden open; geld wat Pieter graag nog wil gebruiken. Hij vraagt of hij nog even zo door mag gaan als het voorgaande jaar. ‘Ik heb dan wel geen boek gehouden… maar ik kan toch wel zien dat mijn zaak op het ogenblik best renderend is en dat in ’t slechts van de tijd… van de zomer als het volk komt dat ’t dan met de haring en de gerookte paling nog wel beter zal gaan’.

Achter met betalingen

Pieter Smit had dan wel f 1000,00 krediet gekregen, hij moest dat bedrag wel regelmatig in delen afbetalen. In mei 1939 loopt hij achter met betalen en hij legt in een brief uit waarom hij niet in staat was om aan de voorwaarden te voldoen:
“…f 665 betaald aan J. de Jong, Klaas Tol en Klaas Veerman beiden f 100, f 35 verloren aan de auto, f 450 kosten overgang van Volendam naar Oisterwijk, f 78 heeft Krein de knecht van de Zwolse visafslag van mijn gehouden,’ en zo gaat hij nog even door. Dat moest hij allemaal betalen voordat hij kon beginnen. Daarnaast had hij veel geld verloren in Harderwijk en Elburg met ‘die warmte’.

Geen wijs

In maart 1939 schrijft Pieter Smit dat hij het afgelopen jaar tweemaal zijn boekhouding heeft opgestuurd. Maar van het papier dat hij de eerste keer invulde ‘… kon ik niets geen wijs uit worden’ De eerste keer kreeg hij dan ook een ‘vracht papier’ terug. ‘Maar als u wil zeggen hoe of ik dat doen moet wil ik dat heel graag doen en wat mijn aflossing betreft heb ik geloof ik altijd op tijd geweest’.

Ziek

De afspraak wordt gemaakt, maar Pieter meldt zich ziek… Dus de les gaat nu niet door. ‘ Mijnheer, Piet Smit, Ventersgracht 9 Volendam is verhinderd door ziekte en kan vanmiddag niet komen’. Dat kan de beste overkomen…

Lesje formulier invullen

Op 20 november 1938 wil Pieter Smit inderdaad een afspraak maken met de afdeling Comptabiliteit om onderricht te krijgen in het invullen van zijn bedrijfsstaten.
‘Naar aanleiding van het schrijven dat U mij deed toekomen over het verkeerd invullen van m’n bedrijfsstaten, zou ik u beleefd willen vragen of het u gelegen komt dat ik vrijdag a.s. 25 November, persoonlijk een bezoek kom brengen op uw kantoor om eventueel onderricht te worden in het behoorlijk invullen van bedrijfsstaten.’

Een overzicht van likmevestje

November 1938 komt het antwoord terug van de Rijksdienst. En inderdaad: "Het door u ontvangen bedrijfsoverzicht voldoet geenendeele aan de eischen, welke men daaraan mag stellen".
Bij de formulieren die hem in juni 1938 waren toegezonden "werd bovendien nog bij wijze van voorbeeld een met veronderstelde cijfers ingevuld exemplaar gevoegd, terwijl uit den inhoud van den begeleidende brief voldoende duidelijk blijkt, dat eventuele inlichtingen op aanvraag zullen worden verstrekt." Gelet op het bovenstaande "acht ik het wenschelijk dat U ter bespreking dezer aangelegenheid ten spoedigste ten kantore van den Rijksdienst, in hoofde dezes vermeld, verschijnt." Pieter zal toch echt zijn leven moeten beteren.

Te druk

In oktober 1938 heeft Pieter het blijkbaar erg druk. Té druk om maandstaten bij te houden. "In antwoord op uw schrijven d.d. 19 en 28 oktober 1938 moet ik u mededeelen, dat ik wegens over drukke werkzaamheden, niet in gelegenheid ben, maandstaten enz. bij te houden. Vandaar dat ik geen volledige inzage kan geven van mijn bedrijfsresultaten."
Daar zal de Rijksdienst niet blij mee zijn.

Handelsgeld voor de vischhandel

Eind 1937 of begin 1938 vraagt Pieter Smit een krediet aan bij de Rijksdienst op de IJmuider Visafslag. "Op het ogenblik zou ik zeer gebaat zijn, als u aan mijn verzoek zou voldoen, daar ik met eenig bedrijfskapitaal nu goede zaken zou kunnen doen."
Zijn verzoek wordt gehonoreerd; hij krijgt f 1000,- "handelsgeld voor credietnemer's vischhandel". Maar wel onder strenge voorwaarden natuurlijk. Hij moet wel op tijd zijn aflossingen verrichten.

Mag ik garnalen gaan verkopen?

In maart 1937 wil Pieter een onderhoud met de Rijksdienst. Hij wil graag garnalen gaan verkopen als aas voor de aallijnners. Die vissen op aal met behulp van spiering die zij eerst zelf moeten vangen. Maar die vangst valt tegen en is niet meer afdoende. Pieter ziet er wel brood in om garnalen te gaan verkopen aan deze vissers en vraagt de Rijksdienst om een onderhoud. "In ons onderhoud over deze questie kan ik dat tot in de finesses met u bespreken".
De Rijksdienst antwoordt hem dat hij dit moet regelen bij het "Verkoopkantoor voor garnalen te 's Gravenhage". Tja, waar anders?

Geen recht op uitkering

In ieder geval oordeelt de commies van het Departement van Waterstaat dat niet is gebleken dat de drooglegging van de Zuiderzee de oorzaak is van de verminderde rentabiliteit en zodoende hebben de eigenaren ook geen recht op een uitkering in de zin van de Zuiderzeesteunwet. Eén van de knechten wel, maar die is niet regelmatig in dienst van C. Mooijer & Co. Maar ja, er wordt ook nog even opgemerkt dat het bedrijf niet in staat is namen en adressen van de knechten juist op te geven…

Geen halve maatregelen

De commies stelt geen halve maatregelen voor: “…zoo zullen diverse huren na afloop van de contracten worden verlaagd, moeten lonen worden herzien en zo mogelijk een inkrimping van het personeel. Ook de compagnons zullen met een lager weekinkomen genoegen moeten nemen, te meer daar 5 eigenaren de exploitatie financieel gesproken, onevenredig zwaar belasten. Ongetwijfeld is het dan mogelijk de vischhandel, zij het dan op meer bescheiden wijze, loonend te maken”.
Geen makkelijke opgave in crisistijd. Nu weten we dat de crisisjaren duurden van 1929-1940.

Bezuinigen is het credo

Uit het onderzoek in 1935 naar de financiële situatie van C. Mooijer & Co blijkt dat er aardig wat verlies wordt geleden. De commies van het Departement van Waterstaat kan door de gebrekkige boekhouding niet zien waar dat precies aan ligt. De combinatie beweert echter dat het komt door de drooglegging van de Zuiderzee en de daardoor verminderde toevoer van Zuiderzeevis. Hierdoor moet de vis van ver gehaald worden (dus meer transportkosten) en bovendien is Noordzeevis in verhouding duurder.
De commies denkt echter dat er meer redenen zijn waardoor de winkels minder rendabel zijn, het zijn tenslotte ook de ‘crisisjaren’, een lange periode van krimp in de economie en van grote werkloosheid.
"De verminderde koopkracht van het publiek, alsmede de verscherpte concurrentie noopt den zakenman een meer economische aanpassing aan de veranderde tijdsomstandigheden te zoeken, zoodoende het hoofd boven water te houden”.
Met andere woorden: men moet bezuinigen!

Een combinatie van vishandelaren

Onze Pieter is mededeelnemer aan de combinatie C. Mooijer & Co. te Volendam die een zestal viswinkels drijft. In februari 1935 vragen de deelnemers (5 eigenaren) krediet aan bij de Rijksdienst. Alvorens de Rijksdienst krediet verleent, wordt een onderzoek ingesteld naar de financiële omstandigheden van het bedrijf, verricht door de commies van het Departement van Waterstaat. De combinatie heeft 9-10 knechts in dienst die tezamen met de 5 eigenaren de winkels beheren en zorgen voor het vervoer van de vis. Dit wordt gedaan met 2 vrachtwagens.
Vóór 1 mei 1934 werd er geen boekhouding gevoerd, maar werd alles bijgehouden op weekstaatjes zonder een onderverdeling per winkel te maken. Dat bemoeilijkt de zaak, maar de commies doet toch een poging.